KAPAK-Prof. Dr. Adem Çatak – Edebin Kur’an’dan Kaynakları

“Kuran-ı Kerim’i, Hz. Rasulullah (s.a.v.) gibi yaşamaya çalışmak”(1) olarak tanımlanan tasavvuf, diğer İslamî ilimler gibi Kur’an ve Sünnet kaynaklı bir ilimdir.

Allah’ın Kitabı Kur’an-ı Kerim’i, Allah’ın Resulü (s.a.v.) gibi yaşamak, büyük bir hedef ve aksa’l-gâyedir. En doğru yolu(2), en güzel bir kaynaktan(3) beslenerek/esinlenerek kat’etmeye çalışmak, şüphesiz ki var olmanın en şerefli amacıdır.(4)

Tasavvuf edepten ibarettir. En büyük prensibi, belki de tek prensibi edeptir. Biz bu yazımızda tasavvufun tek prensibi olan edep üzerinde duracak ve onu izah etmeye çalışacağız.

“Tasavvuf, kalbi Hakk’a bağlamaktır

Yüreğin aşk adiyle dağlamaktır.

Tasavvuf, hüsn-ü hulk ile edeptir.

Velî, hüsn-ü edeb itâ-yı Hak’dır.(5)

Şimdi edebi bazı başlıklar altında inceleyelim.

1- Allah’a Karşı Edep:

a) Kulun Allah’a karşı ilk edebi, hiçbir şeyi O’na şirk koşmaksızın O’na iman etmesidir.

“De ki: Gelin size Rabbinizin neyi haram ettiğini okuyayım; O’na hiçbir şeyi ortak koşmayın.”(6)

“Allah’a, Resulünü ve indirdiğimiz nura iman edin.”(7)

b) Kulun Allah’a karşı diğer bir edebi ise Allah’ı sevmesidir.

“Ey insanlar, aranızda dininden kim dönerse bilsin ki Allah, kendilerini sevdiği ve onların O’nu sevdiği, insanlara karşı alçak gönüllü, inkârcılara karşı güçlü, Allah yolunda cihad eden, yerenin yermesinden korkmayan bir millet getirir.”(8)

“Müminlerin, Allah’ı sevmesi ise çok şiddetli bir sevgidir.”(9)

c) Kulun Allah’a karşı bir diğer edebi ise O’nu noksan sıfatından tenzih etmesidir.

“Öyleyse ey insan, çok büyük olan Rabbinin adını tesbih et.”(10)

“Ey Muhammed, Rabbininin hükmü yerine gelinceye kadar, sabret. Doğrusu Sen, Bizim nezaretimiz altındasın. Kalkarken Rabbini överek tesbih et. Geceleyin ve yıldızlar kaybolurken de O’nu tesbih et.”(11)

d) Kulun, Allah’a karşı bir edebi de ölünceye kadar O’na ibadete devam etmesidir.

“Sana yakîn (ölüm) gelinceye kadar Rabbine kulluk et.”(12)

e) Kulun Allah’a karşı yalan uydurmaması ve Allah’a iftira etmemesi de bir edebidir.

“Musa onlara: Size yazıklar olsun, Allah’a karşı yalan uydurmayın. Yoksa sizi azapla yok eder. Allah’a iftira eden hüsrana uğrar, dedi.”(13)

f) Kulun, bir kötülük yapınca veya kendine karşı bir zulüm işleyince (günah işleyince) Allah’ı hatırlaması ve o söze tövbe etmesi de bir edeptir.

“Onlar, bir kötülük yapınca veya kendi nefislerine haksızlık edince Allah’ı hatırlarlar ve hemen günahlarına tövbe ederler.”(14)

g) Korkarak ve umarak Allah’a dua etmek de Allah’a karşı kulun bir edebidir.

“Ayetlerimize ancak, kendilerine hatırlatıldığı zaman secdeye kapananlar büyüklük taslamayarak rablerini överek yüceltenler, vücutlarını yataklardan uzak tutup korkarak ve umarak Rablerine yalvaranlar ve verdiğimiz rızıklardan sarf edenler inanır.”(15)

h) Gücü yettiği kadar, kulun Allah’tan sakınması (ittika etmesi) da Allah’a karşı kulun edeplerindendir.

“Allah’a karşı gelmekten gücünüz yettiği kadar sakının. Buyruklarını dinleyin, itaat edin.”(16)

ı) Bir diğer edeb ise kulun Allah’ı çokça zikretmesidir.

“Ey iman edenler, Allah’ı çok zikredin.”(17)

“Beni hatırlayın…”(18)

“… Allah’ı çok anın ki kurtuluşa eresiniz.”(19)

i) Allah’ın nimetlerini hatırlayıp şükretmesi de kulun Allah’a karşı bir edebidir.

“Bana şükredin, nankörlük etmeyin.”(20)

“Ey İman edenler, Allah’ın sizin üzerinizdeki nimetlerini hatırlayın.”

j) Allah, kulunu sınamak için rızkını daralttığı zaman, kulun Allah’a isyan etmemesi ve sabretmesi de bir edeptir.

“Ama onu sınamak için rızkını daraltıp bir ölçüye göre verdiği zaman ‘Rabbim bana ihanet etti.’ der.”(21)

k) Allah’tan razı olmak da bir edeptir.

“Allah onlardan razı olmuş, onlar da Allah’tan razı olmuşlardır.”(22)

2- Hz. Resulullah (s.a.v.)’e Karşı Edep

a) Birinci edep, Hz. Resulullah’a iman etmektir.

“Allah’a ve Resulüne iman edin…”(23)

“Ey kavmimiz, Allah’a çağıran Muhammed’e (s.a.v.)’e uyun ve O’na inanın…”(24)

b) Hz. Resulullah’ı (s.a.v.) kendi nefsinden daha çok sevmek.

“Müminlerin Peygamber (s.a.v.)’i kendi nefislerinden çok sevmeleri gerekir.”(25)

c) Hz. Rasulullah (s.a.v.)’a salâvat getirmek de edeptir.

“Şüphesiz, Allah ve melekleri, peygamber Muhammed (s.a.v.)’i överler. Ey inananlar, siz de O’nu övün. O’na salât ve selam getirin.(26)

d) Kişinin sesini, Hz. Rasulullah (s.a.v.)’ın sesinden fazla yükseltmemesi de edeptir.

“Ey inananlar, seslerinizi Peygamber (s.a.v.)’in sesini bastıracak şekilde yükseltmeyin…”(27)

e) Her hal ve harekette O’na güzelce uymak da Hz. Resulullah’a karşı gösterilmesi gereken bir edeptir.

“De ki: Eğer Allah’ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin ve sizin günahlarınızı bağışlasın…”(28)

“Ey inananlar! Ant olsun ki sizin için Allah’a ve ahiret gününe kavuşmayı umanlar ve Allah’ı çokça ananlar için Resulullah en güzel örnektir.”(29)

f) Hz. Resulullah (s.a.v.) ne verirse almak, neyden sakındırırsa ondan uzak durmak da bir edeptir.

“… Peygamber size ne verirse onu alın, sizi neyden men ederse ondan geri durun.”(30)

3- Kur’an-ı Kerim’e Karşı Edep:

a) Kur’an’ın Allah tarafından indirilmiş bir kitap olduğuna iman etmek birinci edeptir.

“(Bu Kur’an) Aziz ve Rahim olan Allah’ın katından indirilmedir.”(31)

b) Kur’an-ı okumak bir edeptir.

“Müslümanlardan olmakla ve Kur’an okumakla emrolundum…”(32)

“Ey örtünüp bürünen Muhammed! Gecenin yarısında, istersen biraz sonra istersen biraz önce bir müddet için kalk ve ağır ağır Kur’an oku.”(33)

c) Kur’an’la amel etmek de Kur’an’a karşı bir edeptir.

“Kendilerine Tevrat öğretildiği halde, onun gereğini yapmayanların durumu sırtına kitap yüklenmiş merkebin durumu gibidir.”(34)

d) Kur’an okunurken susup dinlemek de edeplerden bir tanesidir.

“Kur’an okunduğu zaman O’na kulak verin ve dinleyin ki merhamet olunasınız.”(35)

e) Kur’an okuyacağı zaman kişinin Allah’a sığınması da Kur’an’a karşı bir edeptir.

“Kur’an okuyacağın zaman, kovulmuş şeytandan Allah’a sığın.”(36)

f) Kur’an üzerinde düşünmek de bir edeptir.

“Bunlar Kur’an’ı düşünmezler mi? Yoksa kalpleri kilitli midir?”(37)

g) Kur’an’ı parçalayanlardan olmamak da bir edeptir.

“Kur’an’ı işlerine geldiği gibi bölenlere de kendi kitaplarının bir kısmına inanıp, bir kısmını kabul etmeyen Yahudi ve Hristiyanlara da nitekim kitap indirmiştik. Rabbime ant olsun ki hepsini, yaptıklarından sorumlu tutacağız.”(38)

h) Kur’an-ı terk etmemek de edeptir.

“Peygamber: Ey Rabbim! Doğrusu benim milletim bu Kur’an-ı terk etmişti.”(39)

ı) Kur’an ayetleriyle alay edildiği veya inkâr edildiği yerde oturmamak da Kur’an’a karşı takınılması gereken edeplerdendir.

“O size kitapta: Allah’ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve alaya alındığını işittiğinizde başka bir söze geçinceye kadar onlarla bir arada oturmayın. Yoksa siz de onlar gibi olursunuz diye indirdi.”(40)

Biz bu çalışmamızda, kişinin Allah’a, Hz. Resulullah’a ve Kur’an’a karşı takınacağı tavırları sadece Kur’an kaynaklı olarak ortaya koymaya çalıştık.

Bu saydığımız ayetler ve bunların mümâsili birçok ayet, tasavvufun Kur’an’dan beslenen yönünü oluşturur. Tasavvufun, Kur’an ve Sünnetten farklı bir şey sunuyor olduğu zannına kapılmak boş bir vehimdir.

Tasavvufun temeli Kur’an ve Sünnet, amacı güzel ahlâk, metodu sünnet-i seniyyeye ittiba ve sonucu rıza-yı Bâridir.

Kaynaklar

1) Cebecioğlu, Ethem, Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü, Tasavvuf Mad. s. 696. Rehber Yay., 1997 Ankara, 2) Fatiha/5, 3) Ahzab/21, 4) Zariyat/56, 5) Cebecioğlu, a.g.m., 6) Enam/151, 7) Tegabun/8, 8) Maide/54, 9) Bakara/165, 10) Hakka/52, 11) Tur/48-9, 12) Hicr/99, 13) Taha/61, 14) Âl-i İmran/135, 15) Secde/15-6, 16) Tegabun/16, 17) Ahzab/41, 18) Bakara/152, 19) Cuma/10, 20) Bakara/152, 21) Ahzab/9, 22) Fecr/16, 23) Beyyine/8, 24) Ahkaf/31, 25) Ahzab/6, 26) Ahzab/56, 27) Hucurat/2, 28) Âl-i İmran/31, 29) Ahzab/21, 30) Haşr/7, 31) Yasin/5, 32) Neml/92, 33) Müzzemmil/1-4, 34) Cuma/5, 35) Araf/204, 36) Nahl/98, 37) Muhammed/24, 38) Hicr/90-93, 39) Furkan/30, 40) Nisa/140.